فصل دوم همزمان با گرايش مركز حكومت عباسى به جلوگيرى از نشر دانش و انديشه و پژوهش كه در قرآن پيش از دوران متوكل شايع بود و معتزله و عدليه بدان پيوسته بودند و تابش علمى اسلامى روز افزون شده بود مدرسهء اشعريان برهبرى ابو الحسن اشعرى بنياد گرفت و عقائد آنان با شيوهء حكومت متوكل سازگار بود ، زيرا متوكل فرمان صادر كرد به تقليد و تسليم و مقصود اين بود كه هر چه بوده بايد باشد و اين خود بمعنى جبر در دانش است و پايهء تعليمات مدرسهء اشعرى هم جبر در همه كارها است كه تحصيل معارف هم يكى از آنها است . گر چه سياست متوكل ديرى نپائيد و با خلافت منتصر پس از او وارونه شد ولى مدرسهء اشعرى پايه گرفت و در پهناور كشور اسلامى پراكنده شد و دانشمندان بنامى از آن طرفدارى كردند و در برابر اين عقيده قول معتزله قرار داشت و عقيدهء شيعه اماميه كه بر پايهء امر بين الامرين استوار است . اشعريه گويند همه كار از خدا است و معتزله گويند كار بنده به خود او واگذار است و خدا در آن تأثيرى ندارد و شيعه گويند نه چنين است و نه چنان و كار بندگان بر اثر آزادى و اختياريست كه خدا به بنده داده است . خدا بنده را توانائى داده و آزادى و بنده پيرو توانائى و آزادى خدا داده كار كند پس نه به هر كار مجبور است چنانچه اشعرى گويد و نه خود آفرينش است چنانچه معتزلى گويد و ما شرح امر بين الامرين را در شرح و ترجمهء ج 1 اصول كافى نگاشتيم و هر كه خواهد بدان مراجعه كند ، پيدايش مدرسهء اشعرى و آزادى تحصيل